Manipulowanie pamięcią: pisanie na nowo podręczników do historii

W ostatnich latach kremlowska propaganda wielokrotnie oskarżała Zachód i kraje sąsiadujące o „rewizjonizm historyczny”. Według Putina Zachód celowo fałszuje historię, aby osłabiać i upokarzać Rosję. Tymczasem Rosja chroni i popularyzuje „prawdziwą historię” – wszystkie inne kraje mają wypaczoną wizję jedynej „prawdziwej” historii, głoszonej przez Moskwę.

W 2023 roku Krem postanowił zareagować na zachodni „rewizjonizm historyczny” w bardzo specyficzny sposób – dokonując oficjalnej rewizji rosyjskich podręczników szkolnych do historii. Innymi słowy, zdecydowano się zastąpić fakty fikcją, wykorzystując główne narracje dezinformacyjne od lat głoszone przez Kreml. Pierwszy sygnał ostrzegawczy: „rewizję” podręczników przeprowadzili polityczni sługusi Putina, a nie prawdziwi historycy.

Nowe putinowskie podręczniki do historii

Putin rozpoczął dyskusję o potrzebie zrewidowania podręczników do historii już w lutym 2013 roku. Jego zdaniem „podręczniki nie powinny zawierać wewnętrznych sprzeczności, ani podwójnych interpretacji”.

W sierpniu 2023 roku rosyjskie władze przedstawiły nową, zrewidowaną wersję podręczników do historii dla uczniów 10. i 11. klasy. Za nadzór nad zmianami w podręcznikach był odpowiedzialny Władimir Medinski, były minister kultury i dyrektor Rosyjskiego Towarzystwa Wojskowo-Historycznego. Współtwórcami nowego wydania podręczników byli także Anatolij Torkunow (rektor niesławnego uniwersytetu MGIMO kształcącego rosyjskich „dyplomatów”) i 92-letni Aleksandr Czubarjan (dyrektor Instytutu Historii Rosyjskiej Akademii Nauk).

Prace nie zostały jeszcze ukończone: do 1 września 2024 roku zespół redakcyjny planuje przedstawienie zmodyfikowanych wersji podręczników dla klas 5–9.

Najbardziej radykalne zmiany wprowadzone w nowych podręcznikach dotyczą okresu upadku ZSRR, rządów Putina i trwającej obecnie wojny przeciwko Ukrainie. Zmiany polegają na wprowadzeniu dwóch głównych narracji – o „złym Zachodzie, który ciągle próbuje niszczyć Rosję” oraz narracji przekonującej, że Moskwa miała polityczne i ideologiczne powody, żeby rozpocząć „sprawiedliwą” wojnę przeciwko Ukrainie.

„Zły Zachód” osacza i destabilizuje Rosję

Narracja o „złym Zachodzie” jest odzwierciedleniem licznych wypowiedzi Putina na ten temat. Przede wszystkim upadek ZSRR był „największą katastrofą polityczną” ostatnich czasów i wynikiem nieprzyjaznych działań Zachodu. Na początku swoich rządów Putin był otwarty na współpracę z Zachodem, ale Zachód cały czas miał wrogie plany wobec Rosji. W podręczniku napisano wprost, że „celem Zachodu jest złamanie Rosji i przejęcie kontroli nad jej zasobami” oraz że „destabilizacja Rosji stała się dla Zachodu idée fixe”. Oczywiście jest to klasyczny przykład projekcji, czyli przypisywania przez Rosję własnych działań wyimaginowanym przeciwnikom.

Podręcznik forsuje pogląd, że zimna wojna nigdy się nie zakończyła – lata 1990. były tylko krótką przerwą w konfrontacji Zachodu z Rosją. W ten sposób Zachód próbuje osłabiać, podporządkowywać sobie i niszczyć państwo rosyjskie. Po raz kolejny powraca obsesja Kremla na punkcie kultywowania syndromu oblężonej twierdzy i tworzenia wrażenia, że zagrożenia zewnętrzne, takie jak tak zwana ekspansja NATO, stają się realne.

Wojna przeciwko Ukrainie – suma wszystkich narracji dezinformacyjnych Kremla

Główne zmiany w rosyjskich podręcznikach do historii dotyczą Ukrainy i polegają na nieustannym powtarzaniu fałszywych narracji dezinformacyjnych Kremla na temat wojny. Nowe podręczniki są dość nietypowe. W przeciwieństwie do poprzednich edycji, w nowych książkach do „historii” znalazły się całe rozdziały poświęcone najnowszym wydarzeniom w Ukrainie. Na okładce podręcznika do 11. klasy znalazło się nawet zdjęcie Mostu Krymskiego, będącego symbolem „triumfu” Putina na Krymie.

Autorzy podręczników nie wykazali się żadną kreatywnością, pisząc o Ukrainie – zebrali po prostu całą kremlowską propagandę na temat wojny:

• Ukraina jest wrogim „skrajnie nacjonalistycznym państwem neonazistowskim”, które zagraża Rosji swoimi planami wstąpienia do NATO i pozyskania broni jądrowej;
• celem rosyjskiej „specjalnej operacji wojskowej” jest obrona Donbasu i proaktywna ochrona bezpieczeństwa Rosji;
• Rosja miała uzasadnione powody rozpocząć „operację” ponieważ USA i NATO zaczęły przygotowywać Ukrainę, by stała się głównym narzędziem ataku na Rosję. Kreml został zmuszony przez Ukrainę i Zachód do podjęcia tego kroku.

W nowych podręcznikach do historii znalazło się też wiele innych prokremlowskich kłamstw, np. o „zamachu stanu” w Kijowie w 2014 r., amerykańskich „biolaboratoriach” w Ukrainie, „bezprawnych” zachodnich sankcjach czy zachodnich najemnikach walczących przeciwko żołnierzom rosyjskim.

Wśród zadań praktycznych i pytań dla uczniów dotyczących rosyjskiej wojny przeciwko Ukrainie znaleźć można takie przykłady:

• pokaż na mapie terytoria, które stały się częścią Rosji w 2022 r.;
• przedstaw przykłady heroicznych czynów rosyjskich żołnierzy biorących udział w „Operacji”;
• odpowiedz na pytania: „Dlaczego Ukraina odgrywa kluczową rolę w konfrontacji Zachodu z Rosją?”, „Jakie były zagrożenia dla ludności Krymu ze strony Ukrainy?” i znajdź przykłady antyrosyjskiej polityki Zachodu realizowanej w Ukrainie.

Podręcznik głosi, że „specjalna operacja wojskowa” zjednoczyła rosyjskie społeczeństwo: radzieccy i rosyjscy żołnierze zawsze byli gotowi oddawać życie za swoją Ojczyznę. W rzeczywistości można zauważyć manipulacyjne próby rozszerzania wielkiej wojny ojczyźnianej, jak nazywana jest w Rosji druga wojna światowa, i przedstawiania rosyjskiej wojny przeciwko Ukrainie jako kontynuacji tej wojny, a rosyjskich najeźdźców jako heroicznych pogromców nazizmu.

Konsekwencje polityczne tworzenia mitów historycznych przez Putina

Charakter zmian w rosyjskich podręcznikach do historii jasno pokazuje chęć „dopasowania” najnowszej historii Rosji do głównych narracji kremlowskiej propagandy. Rosyjskie władze desperacko potrzebują ideologicznego usprawiedliwienia swoich działań w Ukrainie. Starają się osiągnąć ten cel poprzez tworzenie pokracznych, ideologicznych mitów historycznych.

Przesłanie Putina do młodzieży

Kreml proponuje rosyjskiej młodzieży własną wersję „nowej” rosyjskiej historii. W tej wersji Rosja jest od zawsze osaczona przez „zły Zachód”, a Putin dokonuje „zbierania ziem ruskich”, podobnie jak Piotr Wielki, Katarzyna Wielka i Józef Stalin. Przesłanie Putina do młodzieży jest jasne i proste: honorowym obowiązkiem dla wszystkich młodych Rosjan jest oddanie życia dla jego osobistych imperialnych ambicji. Rosyjscy uczniowie klas 10–11 wkrótce zostaną żołnierzami, dlatego Kreml chce ich przygotować do przyszłej roli mięsa armatniego na froncie Ukraińskim. Kreml wykorzystuje zatem rewizjonizm historyczny jako narzędzie, które ma uzasadniać jego napastnicze działania i indoktrynować następne pokolenia Rosjan.

Brak alternatywy dla putinowskiej wersji „historii”

Nowy rosyjski podręcznik do historii jest obowiązkowy w rosyjskim systemie edukacji. Zadanie rosyjskich nauczycieli historii sprowadza się do „powtarzania podręcznika”. Nie mają oni prawa przedstawiania jakichkolwiek odmiennych opinii czy tworzenia własnych programów. Jedyne „prawdziwe” odpowiedzi historyczne uczniowie mogą znaleźć w nowym kremlowskim podręczniku.

Podstawy przyszłych konfliktów

Indoktrynacja nowych pokoleń Rosjan przy pomocy putinowskiej „historii” tworzy podstawy dla przyszłych konfrontacji i wojen Rosji z jej rzekomymi „wrogami”. Nowe podręczniki podsycają nienawiść względem „nie-Rosjan”, eksponują rosyjską wyższość i usprawiedliwiają rosyjskie imperialne ambicje. Katastroficzne skutki indoktrynacji „patriotycznej” rosyjskiej młodzieży mogą uwidocznić się nawet kilka dekad po śmierci Putina.

„Prawdziwa” rosyjska historia krajów sąsiadujących

Wygląda na to, że plany Putina dotyczące szerzenia „prawdziwej” historii pisanej przez państwowych funkcjonariuszy wykraczają poza granice Rosji i obejmują również kraje z nią sąsiadujące. W lutym 2024 roku rosyjski ambasador na Białorusi stwierdził, że białoruskie i rosyjskie władze porozumiały się w sprawie stworzenia ujednoliconych podręczników do historii. Te „ujednolicone” podręczniki powinny przedstawiać historię Imperium Rosyjskiego i ZSRR „z jednego punktu widzenia”. Bez wątpienia ten „jeden punkt widzenia” będzie imperialistycznym punktem widzenia Putina, który powinien zastąpić białoruskie postrzeganie historii. Militaryzowanie nieletnich poprzez podręczniki o ideologicznym zabarwieniu już dokonuje się na Białorusi.

W ten sposób Kreml kontynuuje wojnę z historią przy pomocy rewizjonizmu historycznego. Nie powinno być alternatyw dla nowej „historii” Putina, nie tylko w Rosji, ale również w krajach obecnie kontrolowanych lub okupowanych przez Moskwę.